Dự Án Phát Triển Và Thu Hoạch Bền Vững Cây Thiên Niên Kiện Tại A Lưới, Huế 

Thiên Niên Kiện không chỉ là vị thuốc Nam trứ danh giúp xoa dịu các bệnh lý xương khớp mà còn là “nguồn sống xanh” gắn liền với đời sống đồng bào vùng cao. Tuy nhiên, việc khai thác dược liệu tự nhiên thiếu kiểm soát khiến quần thể cây thuốc quý này suy giảm nghiêm trọng. Đứng trước thực tế đó, Dự án phát triển và thu hoạch bền vững cây Thiên Niên Kiện tại A Lưới, Huế được triển khai như một giải pháp chiến lược nhằm khôi phục nguồn gen bản địa, đồng thời tạo sinh kế lâu dài cho cộng đồng địa phương. 

Tổng Quan Dự Án

A Lưới là vùng miền núi phía Tây thành phố Huế, thuộc khu vực Trung Trường Sơn, nơi có hệ sinh thái rừng phong phú với nhiều loài cây dược liệu bản địa.

Trong đó, Thiên Niên Kiện là loài cây thuộc họ Ráy (Araceae), thường sinh trưởng ở những khu vực rừng ẩm, dưới tán cây có độ che phủ tự nhiên. Phần thân rễ của cây chứa tinh dầu với mùi thơm đặc trưng, được sử dụng làm dược liệu và nguyên liệu trong sản xuất các sản phẩm chăm sóc sức khỏe xương khớp.

Nhờ đặc điểm thích nghi với môi trường rừng ẩm, Thiên Niên Kiện có tiềm năng phát triển theo mô hình trồng bán tự nhiên dưới tán rừng tại những khu vực có điều kiện sinh thái phù hợp.

Từ lâu, đồng bào miền núi A Lưới đã có kinh nghiệm nhận biết, thu hái và sử dụng cây Thiên Niên Kiện trong đời sống. Tuy nhiên, tình trạng khai thác tự do quá mức ngoài tự nhiên đã khiến quần thể cây thuốc quý này suy giảm nghiêm trọng. Đứng trước thực tế đó, Dự án phát triển và thu hoạch bền vững cây Thiên Niên Kiện tại A Lưới, Huế được xây dựng với các mục tiêu trọng tâm:

• Bảo tồn & Khôi phục: Bảo vệ quần thể Thiên Niên Kiện bản địa và nhân giống canh tác bán tự nhiên dưới tán rừng.
• Tạo sinh kế bền vững: Mở ra cơ hội việc làm, nâng cao thu nhập ổn định cho đồng bào dân tộc thiểu số Pa Cô, Tà Ôi, Cơ Tu.
• Chuẩn hóa nguồn cung: Xây dựng vùng nguyên liệu đạt tiêu chuẩn sạch, đáp ứng khắt khe nhu cầu của ngành dược phẩm và thực phẩm chăm sóc sức khỏe.

Thông qua những mục tiêu này, hoạt động phát triển Thiên Niên Kiện không chỉ hướng đến giá trị kinh tế mà còn góp phần gìn giữ nguồn dược liệu và môi trường rừng tự nhiên.

Các Hoạt Động Triển Khai Dự Án Phát Triển Và Thu Hoạch Bền Vững Cây Thiên Niên Kiện Tại A Lưới, Huế

1. Tập Huấn Kỹ Thuật Canh Tác Sạch & Thu Hoạch Bền Vững 

Năm 2018, với sự hỗ trợ của Dự án Trường Sơn Xanh do USAID tài trợ, SAOLA đã tổ chức 5 khóa tập huấn về trồng và khai thác Thiên Niên Kiện bền vững cho các cộng đồng tại A Lưới và Nam Đông.

Tháng 12/2023, hoạt động tập huấn tiếp tục được triển khai tại Hợp tác xã Nông nghiệp Dược liệu A Roàng với sự tham gia của 100 thành viên. Bà con được hướng dẫn kỹ thuật ươm giống và trồng cây Thiên Niên Kiện, từng bước nâng cao khả năng phát triển nguồn dược liệu dưới tán rừng.

2. Phát Triển Vùng Trồng Thiên Niên Kiện Dưới Tán Rừng

Năm 2023, mô hình trồng dược liệu dưới tán rừng cộng đồng được triển khai tại thôn A Min, xã A Roàng, A Lưới.

Mô hình được hỗ trợ 8.000 cây giống Thiên Niên Kiện, cùng các dụng cụ phục vụ sản xuất. Đến tháng 4/2024, Hợp tác xã Nông nghiệp Dược liệu A Roàng tiến hành trồng dược liệu dưới tán rừng cộng đồng.

Việc trồng bán tự nhiên giúp tận dụng điều kiện độ ẩm, ánh sáng và tầng đất mùn dưới tán rừng, đồng thời từng bước chủ động nguồn nguyên liệu, giảm sự phụ thuộc vào khai thác cây mọc tự nhiên.

3. Thu Hoạch Và Thu Mua Thiên Niên Kiện

Bên cạnh phát triển vùng trồng, SAOLA còn kết nối thu mua Thiên Niên Kiện từ cộng đồng để phục vụ hoạt động chế biến và chiết xuất tinh dầu.

Tính đến năm 2024, SAOLA đã hỗ trợ thu mua 40 tấn Thiên Niên Kiện từ các cộng đồng vùng đệm Khu bảo tồn Sao La, góp phần tạo thêm nguồn thu nhập từ dược liệu bản địa.

Hoạt động thu mua giúp kết nối người dân với doanh nghiệp, từng bước nâng cao giá trị nguồn nguyên liệu và tạo nền tảng phát triển sinh kế lâu dài.

Giá Trị Của Dự Án Đối Với Cộng Đồng Và Hệ Sinh Thái Rừng

1. Tạo Sinh Kế Cho Đồng Bào A Lưới

Đối với các cộng đồng miền núi A Lưới, rừng không chỉ là nguồn tài nguyên thiên nhiên mà còn gắn liền với đời sống của nhiều thế hệ.

Việc phát triển vùng trồng Thiên Niên Kiện dưới tán rừng mở ra cơ hội việc làm thông qua các hoạt động nhân giống, trồng, thu hoạch và cung ứng nguyên liệu.

Sự liên kết giữa cộng đồng, hợp tác xã và doanh nghiệp cũng tạo điều kiện để bà con phát triển dược liệu theo hướng sản xuất lâu dài.

2. Góp Phần Bảo Tồn Nguồn Dược Liệu Tự Nhiên

Việc nhân giống và trồng bổ sung Thiên Niên Kiện dưới tán rừng góp phần duy trì nguồn nguyên liệu, hạn chế sự phụ thuộc vào khai thác tự nhiên. Đồng thời, các hoạt động tập huấn giúp người dân nâng cao nhận thức về thu hoạch có trách nhiệm và bảo vệ nguồn cây thuốc bản địa.

3. Gắn Phát Triển Kinh Tế Với Trách Nhiệm Bảo Vệ Rừng

Mô hình trồng Thiên Niên Kiện dưới tán rừng tận dụng điều kiện sinh thái sẵn có. Khi nguồn dược liệu mang lại giá trị kinh tế, cộng đồng có thêm động lực chăm sóc vùng trồng, gìn giữ môi trường sinh trưởng và bảo vệ tài nguyên rừng lâu dài.

Kết Luận

Dự án phát triển và thu hoạch bền vững cây Thiên Niên Kiện tại A Lưới, Huế là minh chứng thực tế cho mô hình kinh tế xanh. Việc thương mại hóa nguồn dược liệu bản địa một cách có trách nhiệm không chỉ giúp đồng bào vùng cao vươn lên làm giàu mà còn góp phần gìn giữ “mạch sống xanh” bền vững cho đại ngàn Trường Sơn.