Trồng cây dược liệu dưới tán rừng – Hướng đi mới trong phát triển sinh kế bền vững tại A Lưới (Huế)

A Lưới (Huế) – nơi sở hữu hệ sinh thái rừng phong phú cùng nhiều loài cây dược liệu bản địa có giá trị. Từ bao đời nay, những cánh rừng không chỉ cung cấp nguồn tài nguyên thiên nhiên mà còn gắn bó mật thiết với đời sống của đồng bào Pa Cô, Tà Ôi và Cơ Tu.

Tuy nhiên, việc khai thác dược liệu tự nhiên thiếu kiểm soát có thể làm suy giảm nguồn cây thuốc, đồng thời ảnh hưởng đến sinh kế lâu dài của người dân. Trước thực tế đó, mô hình trồng cây dược liệu dưới tán rừng mở ra hướng phát triển kinh tế gắn với bảo tồn thiên nhiên. Tại A Lưới, SAOLA đã đồng hành cùng cộng đồng địa phương phát triển cây Thiên Niên Kiện, góp phần tạo thêm nguồn thu nhập cho bà con, đồng thời gìn giữ nguồn dược liệu quý dưới những cánh rừng Trường Sơn. 

1. Tiềm Năng Phát Triển Dược Liệu Dưới Tán Rừng Tại A Lưới

A Lưới là vùng miền núi phía Tây thành phố Huế, thuộc khu vực Trung Trường Sơn với địa hình đồi núi, khí hậu ẩm và diện tích rừng tự nhiên đáng kể. Những điều kiện này tạo nên môi trường sinh trưởng phù hợp cho nhiều loài cây dược liệu bản địa.

Dưới tán rừng, ánh sáng được điều tiết qua các tầng cây, độ ẩm tương đối ổn định và lớp đất mùn giàu chất hữu cơ tạo điều kiện thuận lợi cho các loài dược liệu ưa bóng phát triển. Tại A Lưới, Thiên Niên Kiện là một loài dược liệu đáng chú ý. Cây sinh trưởng trong môi trường rừng ẩm, dưới tán cây có độ che phủ tự nhiên. Phần thân rễ chứa tinh dầu thơm đặc trưng, có công dụng giảm đau nhức xương khớp.

Bên cạnh điều kiện tự nhiên, A Lưới còn có nguồn tri thức bản địa phong phú về cây thuốc. Qua nhiều thế hệ, đồng bào Pa Cô, Tà Ôi và Cơ Tu đã tích lũy kinh nghiệm nhận biết, thu hái và sử dụng các loài dược liệu trong đời sống.

Sự kết hợp giữa nguồn tài nguyên bản địa, kinh nghiệm của người dân và các phương pháp canh tác phù hợp mở ra tiềm năng phát triển vùng nguyên liệu dược liệu, đồng thời tạo thêm cơ hội phát triển sinh kế cho cộng đồng miền núi.

2. Mô Hình Trồng Cây Dược Liệu Dưới Tán Rừng Gắn Với Sinh Kế Cộng Đồng

Mô hình trồng cây dược liệu dưới tán rừng, hay còn gọi là trồng dược liệu bán tự nhiên, là hình thức chủ động nhân giống, trồng và chăm sóc các loài cây dược liệu phù hợp trong môi trường có độ che phủ của cây rừng. Mô hình tận dụng những điều kiện sinh thái sẵn có như độ ẩm, ánh sáng và tầng đất mùn để tạo môi trường thuận lợi cho cây sinh trưởng.

Khác với việc chỉ thu hái dược liệu mọc tự nhiên, mô hình này giúp người dân từng bước chủ động nguồn cây giống, tổ chức chăm sóc và thu hoạch theo kế hoạch. Qua đó, nguồn nguyên liệu có thể được duy trì ổn định hơn, đồng thời hạn chế sự phụ thuộc vào hoạt động khai thác tự nhiên.

Đối với các cộng đồng sinh sống gần rừng tại A Lưới, trồng cây dược liệu dưới tán rừng còn mở ra cơ hội việc làm từ các hoạt động ươm giống, trồng, chăm sóc, thu hoạch và sơ chế nguyên liệu.

Thay vì chỉ khai thác cây thuốc để phục vụ nhu cầu hằng ngày, bà con có thể tham gia phát triển vùng trồng dược liệu theo hướng sản xuất hàng hóa. Khi có sự liên kết với hợp tác xã và doanh nghiệp thu mua, người dân có thêm cơ hội tiêu thụ nguyên liệu và cải thiện thu nhập.

Có thể thấy, giá trị của mô hình không chỉ nằm ở sản lượng dược liệu thu hoạch mà còn ở khả năng kết nối phát triển sinh kế cộng đồng với bảo vệ tài nguyên rừng.

3. SAOLA Đồng Hành Cùng Cộng Đồng Địa Phương A Lưới Phát Triển Cây Thiên Niên Kiện

Nhận thấy tiềm năng của cây Thiên Niên Kiện, SAOLA đồng hành cùng cộng đồng địa phương và đơn vị liên quan triển khai nhiều hoạt động hỗ trợ kỹ thuật, phát triển vùng trồng và thu mua nguyên liệu.

3.1. Hỗ Trợ Người Dân Trồng Và Khai Thác Thiên Niên Kiện Bền Vững

Một trong những yếu tố quan trọng để phát triển vùng nguyên liệu Thiên Niên Kiện là giúp người dân nắm vững kỹ thuật nhân giống, trồng và thu hoạch phù hợp.

Năm 2018, với sự hỗ trợ của Dự án Trường Sơn Xanh do Cơ quan Phát triển Quốc tế Hoa Kỳ (USAID) tài trợ, SAOLA đã tổ chức 5 khóa tập huấn về trồng và khai thác bền vững cây Thiên Niên Kiện dưới tán rừng tự nhiên cho các cộng đồng tại Nam Đông và A Lưới.

Tiếp nối hoạt động này, năm 2023, với sự hỗ trợ của dự án ANI 8748, SAOLA tham gia phát triển mô hình trồng cây dược liệu dưới tán rừng cộng đồng tại thôn A Min, xã A Roàng, A Lưới.

Tháng 12/2023, một lớp tập huấn kỹ thuật ươm cây được tổ chức tại vườn ươm của Hợp tác xã Nông nghiệp Dược liệu A Roàng với sự tham gia của 100 thành viên hợp tác xã, gồm 53 nam và 47 nữ.

Thông qua hoạt động tập huấn, bà con được hướng dẫn những kỹ thuật cơ bản về nhân giống, trồng và thu hoạch cây Thiên Niên Kiện. Đây là bước chuẩn bị quan trọng để người dân từng bước chủ động phát triển nguồn dược liệu dưới tán rừng cộng đồng.

3.2. Phát Triển Vùng Trồng Thiên Niên Kiện Dưới Tán Rừng Cộng Đồng

Bên cạnh việc nâng cao kiến thức và kỹ thuật canh tác, mô hình tại A Roàng còn được hỗ trợ về cây giống và dụng cụ phục vụ sản xuất.

Theo thông tin dự án, cộng đồng được hỗ trợ 8.000 cây giống Thiên Niên Kiện, cùng một số dụng cụ như cuốc, xẻng để triển khai mô hình.

Đến tháng 4/2024, Hợp tác xã Nông nghiệp Dược liệu A Roàng tiến hành trồng Thiên Niên Kiện dưới tán rừng cộng đồng.

Việc phát triển vùng trồng không chỉ hướng đến tạo nguồn nguyên liệu phục vụ sản xuất mà còn khuyến khích người dân tham gia chăm sóc, quản lý và bảo vệ khu vực rừng được giao.

Đối với cây Thiên Niên Kiện, trồng bổ sung dưới tán rừng là một hướng đi có ý nghĩa trong việc chủ động nguồn dược liệu, hạn chế phụ thuộc hoàn toàn vào các quần thể cây mọc tự nhiên.

Từ những cây giống ban đầu, mô hình từng bước đặt nền tảng cho việc phát triển vùng nguyên liệu gắn với sinh kế của bà con A Lưới.

3.3. Thu Mua Thiên Niên Kiện – Góp Phần Tạo Thêm Thu Nhập Cho Cộng Đồng

Để mô hình trồng cây dược liệu dưới tán rừng phát triển lâu dài, bên cạnh kỹ thuật canh tác, đầu ra cho nguyên liệu cũng là yếu tố quan trọng.

SAOLA tiến hành hoạt động thu mua Thiên Niên Kiện từ bà con nhằm phục vụ sản xuất tinh dầu.

Đến năm 2024, SAOLA đã hỗ trợ thu mua hơn 40 tấn Thiên Niên Kiện, góp phần tạo thêm nguồn thu nhập cho các cộng đồng tham gia cung ứng nguyên liệu tại khu vực vùng đệm Khu bảo tồn Sao La.

Mặc dù nguồn thu này chưa lớn, hoạt động thu mua đã tạo tiền đề để người dân nhìn nhận cây dược liệu như một hướng phát triển kinh tế từ rừng, thay vì chỉ khai thác với quy mô nhỏ phục vụ nhu cầu hằng ngày.

Từ nguồn Thiên Niên Kiện được thu mua, nguyên liệu tiếp tục được đưa vào quá trình chế biến, chiết xuất tinh dầu để ứng dụng trong các sản phẩm của SAOLA.

Hành trình ấy không chỉ góp phần nâng cao giá trị của cây dược liệu bản địa mà còn tạo nên sự kết nối giữa người trồng, đơn vị chế biến và người tiêu dùng.

4. Gắn Lợi Ích Kinh Tế Với Trách Nhiệm Bảo Vệ Rừng

Đối với đồng bào miền núi A Lưới, rừng không chỉ cung cấp nguồn tài nguyên thiên nhiên mà còn gắn liền với đời sống, văn hóa và sinh kế của nhiều thế hệ.

Tuy nhiên, nếu phụ thuộc quá nhiều vào việc thu hái dược liệu mọc tự nhiên, nguồn cây thuốc có thể dần suy giảm, đặc biệt đối với những loài sử dụng phần thân rễ như Thiên Niên Kiện.

Vì vậy, phát triển mô hình trồng cây dược liệu dưới tán rừng là một hướng đi nhằm cân bằng giữa nhu cầu khai thác nguyên liệu và khả năng phục hồi của tài nguyên thiên nhiên.

Khi người dân có thêm cơ hội tạo thu nhập từ hoạt động trồng, chăm sóc và thu hoạch dược liệu, lợi ích kinh tế có thể trở thành động lực để cộng đồng chủ động tham gia bảo vệ rừng.

Bên cạnh đó, việc áp dụng kỹ thuật thu hoạch phù hợp, duy trì cây giống và bảo vệ môi trường sinh trưởng tự nhiên cũng góp phần gìn giữ nguồn dược liệu cho những năm tiếp theo.

Khi sinh kế của người dân gắn liền với sự phát triển của rừng, bảo vệ thiên nhiên cũng trở thành một phần trong hành trình phát triển kinh tế của cộng đồng.

5. Kết Luận

Trồng cây dược liệu dưới tán rừng tại A Lưới là hướng phát triển tiềm năng tạo thêm sinh kế cho cộng đồng địa phương, đồng thời góp phần bảo tồn nguồn dược liệu bản địa và hệ sinh thái rừng Trường Sơn.